İslam ilim tarihinin en önemli kutup yıldızlarından biri olan İmam Şâfiî (rahimehullah), fıkıh, hadis ve usul alanında derin izler bırakmış müstesna bir âlimdir. İmam Şâfiî yaşadığı çağda farklı coğrafyalardan beslenen ilmî gelenekleri bir potada eritmiş, mezhep imamları arasında sistematik fıkıh anlayışını en açık şekilde ortaya koyarak müçtehit olarak temayüz etmiştir.
Onun ilmi, yalnızca hüküm çıkarmakla sınırlı kalmamış; ahlâk, takvâ ve zühd sahalarında da ümmete örnek olmuştur. Bu yazıda hak mezhepler arasında öne çıkan İmam Şâfiî’nin kısaca hayatını, menkıbelerini ve bize bıraktığı değerli mirası ele alacağız.
İmam Şâfiî Kimdir?
Tam ismi Ebû Abdullah Muhammed bin İdrîs eş-Şâfiî olan bu büyük imam, Hicrî 150 yılında Gazze’de doğmuş ve küçük yaşta yetim kalmasına rağmen, keskin zekâsı ve çalışkanlığıyla kısa sürede dikkat çekmiştir. Mekke, Medine, Bağdat ve Mısır gibi zamanın önemli merkezlerinde ilim tahsilinde bulunmuştur.
Aslen Kureyş kabilesine mensup olan İmam Şâfiî, henüz küçük yaşta Kur’ân-ı Kerîm’i hıfz etmiş, hadis ilmine yönelmiş ve zamanının büyük âlimlerinden ilim tahsil etmiştir. İmam Mâlik’ten “Muvatta’”yı bizzat okumuş, İmam Ebû Hanîfe’nin talebeleriyle münazaralar yapmış ve sonunda kendi mezhebini teşekkül ettirmiştir. İlmî faaliyetlerinin son anlarını Mısır’da geçirmiş ve Hicrî olarak 204 tarihinde Kahire’de vefat etmiştir. Kur’an, Sünnet ve kıyas metodolojisini birleştiren “er-Risâle” adlı eseri, İslam hukukunun (fıkıh usulü) temel kitaplarından biri kabul edilir.
İmam Şâfiî’nin Mirası
İmam Şâfiî’nin mirası, hem ilmi hem de ahlaki yönüyle ümmete ışık tutmuştur. Fıkıh usulünü sistematik hale getiren ilk eser olan er-Risâle’yi yazarak İslam hukukuna yön vermiştir. Kur’an ve sahih sünneti merkeze alan yaklaşımıyla Şâfiî mezhebini kurmuş, bu mezhep bugün İslam coğrafyasının geniş bir kesiminde benimsenmiştir. Hadis ilminde de derin bilgisiyle temayüz etmiş, kıyas ve icmâ gibi delilleri ilmi ölçülerle değerlendirmiştir. Bunun yanında, zühd ve takvâ üzere yaşamış, öğrencilerine ilmin ancak edep ve ihlasla değer kazanacağını öğütlemiştir. Böylece yalnız bir hukukçu değil, aynı zamanda örnek bir ahlak rehberi olmuştur.
İmam Şâfiî’den Hikmetli Kıssalar
İmam Şâfiî daha çocuk yaşta Mekke’deki ulemâdan ders alır. Fakirlikten ötürü kâğıt bulamaz; dersleri kemik parçalarına ve deri kırpıntılarına yazarak öğrenir. Bu gayretini gören hocası onu över ve “Bu çocuk büyük bir âlim olacak,” der.
Henüz 15 yaşındayken Medine’ye gider. İmam Mâlik’in meclisine girer ve Muvatta’ adlı eserini ezberden okumaya başlar. İmam Mâlik gibi büyük bir alim onun ilmine ve zekâsına hayran kalmıştır. Kısa sürede öğrencileri arasında en seçkinlerden biri olur.
İmam Malik’in derslerinde o kadar edepli dururmuş ki, “Hocam konuşurken saygımdan sayfaları hışırdatmadan çevirirdim” diye anlatmıştır.
Bir gün kendisine, “Bu kadar ilmi nasıl öğrendiniz?” diye sorulduğunda şöyle cevap vermiştir:
“Bilmediğimi bilmekle demiş yani asıl cahil olmak bilmediğini bilmemektir.” demiştir.
Gençliğinde ilim peşinde seyahat ederken parası bitmiş ve kalemini satmak zorunda kalmıştı. “Kalemsiz nasıl yazacaksın?” diyenlere, “İlim satılamaz, o zaten hafızamda!” demiştir.
Bir gün talebelerinden biri ona, “Ey İmam, çok az gülüyorsunuz,” der. O da şöyle cevap verir: “Bu dünya gülünecek yer değildir. Ahiret yolcusu olanın kalbi neşeyle dolmaz.” Bu söz, onun dünya nimetlerine karşı ne denli mesafeli olduğunu gösterir.
İmam Şâfiî, talebelerine sürekli kalp temizliğinin ve niyetin önemini hatırlatırdı. Şöyle derdi: “Eğer kalbiniz bozuksa, dilinizle ne söylerseniz söyleyin, Allah katında bir kıymeti olmaz.”
Papazlar, İmam Şâfiî’ye meydan okumak üzere bir meclis kurar. Kendi dinlerini savunmak ve Müslümanların dinini küçümsemek isterler. Halk da toplanmıştır. Papazlar, onun sözle baş edemeyeceğini düşündükleri için: “Ey Şâfiî! Eğer dinin haksa, bize olağanüstü bir delil göster!” derler.
İmam Şâfiî, onlara bakar, sonra sessizce abdest alır. Cübbesini düzeltir, elindeki seccadeyi alır ve doğruca yakındaki nehre yönelir. Nehrin kenarına gelince elinde bulunan seccadesini suyun üzerine sererek üzerine oturur.
Tüm kalabalık dehşetle izlerken, papazlara döner ve şöyle der: “Buyurun, siz de inandığınız dinin hakkıyla gelin; eğer hak üzereyseniz siz de oturun.” Papazlar şaşırır, susar, hiçbiri nehre yaklaşamaz. Bunun üzerine İmam Şâfiî der ki: “Bizim inancımız, ilimle ve yakinle sabittir. Siz ise mucize istersiniz ama inandığınız din size bunu bile sağlamaz. O hâlde hak ile bâtılın farkını görün.” Papazlar susturulur hatta bazıları iman eder halk ise hayranlıkla İmam Şâfiî’nin etrafına toplanır.
Vefat edeceği sırada talebeleri ağlarken, onlara şöyle der:
“Dünya, arkanızdan koşan bir gölgedir. Kaçarsanız peşinizden gelir, durursanız üzerinize çöker. Ama Allah’a yürürseniz, O size yetişir.”
O sadece bir fıkıh imamı değil; aynı zamanda hikmetin, zühdün ve ahlâkın temsilcisidir. O, ilmiyle amel etmiş, ameliyle ümmete örnek olmuş bir müceddiddir. Bugün İslâm dünyasının dört bir yanında onun ortaya koyduğu prensipler hâlâ yaşatılmakta, onun müktesebatıyla hüküm verilmektedir. Onu anmak, yalnızca bir tarihî şahsiyeti hatırlamak değil; aynı zamanda ilmin, edebin ve takvânın ne demek olduğunu yeniden düşünmektir.
