İstanbul’un silueti sadece minareler ve kubbelerle değil, onu süsleyen yüzlerce çeşme ile şekillenir. Kocamustafapaşa’nın sakin sokaklarından Alper Sokak’ta karşımıza çıkan Veli Efendi Çeşmesi, işte bu sessiz tanıklardan biri. Ancak onun hikâyesi, sıradan bir çeşme hikâyesinden çok daha derindir. Bu çeşme, Osmanlı’daki “hayrat” geleneğinin ve nesiller boyu süren bir hayır yarışının taşa işlenmiş bir belgesidir.
Bir Kitabe, İki Hayırsever: Hikâyenin İlk Sahipleri
Çeşmenin üzerinde okuduğumuz kitabe, bize kuruluş hikâyesini şu sözlerle anlatır: “Sâhibü’l-hayrât ve’l-hasenât Veli Efendizâdenin vâkıf-ı sâni merhûm kasab el-Hâc İbrahim Ağazâdeleri merhûm Mehmed Efendinin eser-i hayriyyesidir.”
Günümüz Türkçesiyle:
“Hayırlar ve iyilikler sahibi Veli Efendizade’nin (Veli Efendi’nin oğullarının) ikinci vakfı; rahmetli kasap Hacı İbrahim Ağa’nın oğullarından merhum Mehmed Efendi’nin hayır eseridir.”
Bu kitabe, çeşmenin tek seferde yapılıp bitmediğini, iki aşamalı bir sürecin ürünü olduğunu gösteriyor:
- İlk Vakıf (Veli Efendizade): Çeşme, aslen “Veli Efendizade” olarak anılan, muhtemelen Sultan II. Mahmut’un musahibi Veli Efendi’nin oğulları veya ailesi tarafından bir vakıf olarak kurulmuştur. Bu ilk vakıf, çeşmenin temelini atmış ve suyunu bağlamıştır.
- İkinci Vakıf (Mehmed Efendi): Zaman içinde çeşme muhtemelen harap olmuş veya iyileştirilmeye ihtiyaç duymuştur. İşte bu noktada, “kasap Hacı İbrahim Ağa”nın oğlu Mehmed Efendi devreye girmiş ve çeşmeyi tamir ettirerek ya da yeniden inşa ettirerek “ikinci vakıf” kurucusu olmuştur. Bu, onun ailesinin de bu hayra ortak olduğu ve eseri sahiplendiği anlamına gelir.
Bir Esnafın İzleri: Kasap Hacı İbrahim Ağa
Kitabede dikkat çeken en önemli detaylardan biri, Mehmed Efendi’nin “kasap Hacı İbrahim Ağazade” olarak anılmasıdır. Bu bize şunu gösterir:
- Osmanlı toplumunda hayır işlemek yalnızca saray erkanına veya ulemaya özgü bir davranış değildi.
- Şehrin sıradan esnafı da kazancının bir kısmını topluma hizmet olarak iade etmekte, böylece hem sosyal statü kazanmakta hem de dini bir vecibeyi yerine getirmekteydi.
- “Hacı” unvanı, İbrahim Ağa’nın Müslüman bir kimlikle Hac vazifesini de yerine getirmiş saygın bir şahıs olduğunu kanıtlar.
Sonuç: Zamana Direnen Bir Miras
Veli Efendi Çeşmesi, bugün musluklarından su akıtmasa da, taşında aktığından fazlasını anlatır. Bu çeşme:
- Bir padişah musahibinin ailesi ile bir mahalle esnafının aynı hayırda buluştuğu bir noktadır.
- Osmanlı’daki sivil toplum anlayışının ve dayanışma ruhunun somut bir örneğidir.
- İstanbul’un sadece anıtsal yapılarla değil, bu türden mütevazı ama derin anlamlar taşıyan eserlerle de dolu olduğunun kanıtıdır.
Alper Sokak’tan geçerken bu çeşmeyi gördüğünüzde, onun sadece bir taş yığını olmadığını; Veli Efendizade’nin ve Kasap İbrahim Ağa’nın oğlu Mehmed Efendi’nin, asırlar öncesinden günümüze uzanan iyilik ve vefa mirası olduğunu hatırlayın. Ayrıca Fatih Belediyesi tarafından bu çeşme restorasyonu yapılmış ve atıl halden kurtarılmıştır.
