Osmanlıca, yani Osmanlı Türkçesi, Kur’an alfabesi ile yazılıp okunan Türkçedir. Halk arasında daha çok “Osmanlıca” denir; “eski Türkçe” diyenler de vardır. İslamiyet’in kabulü ile bu medeniyetin içine giren Türkler asırlarca eserlerini, kitaplarını, tarihini, edebiyatını, kanunlarını, sanatlarını, kısaca hayata dair yazılı ne varsa hepsini Osmanlı Türkçesi dediğimiz Osmanlıca ile vermişlerdir.
Osmanlıca bir konuşma dili değil, yazı dilidir. Konuşulan dil Türkçedir; Osmanlıca bu Türkçenin Arap harfleriyle yazılmış hâlidir. Bu yüzden “Bir Osmanlıca konuş da duyalım” demek, aslında “Türkçe konuş” demekten farksızdır.
Osmanlı Türkçesi Kuran alfabesiyle yazıldığı için sayılar da Kuran alfabesiyle yazılır. Dikkat edilmesi gereken husus şudur: yazılar sağdan sola doğru yazılırken sayılar Latin alfabesindeki gibi soldan sağa doğru yazılır.
Osmanlı Devleti’nin hâkim olduğu bütün yerlerde 13. ve 20. yüzyıllar arasında kullanılmış, Arapça ve Farsçadan etkilenmiş Türk dilidir. Arap harfli yazım, 1928 Harf İnkılabı’na kadar sürmüştür.
Osmanlı İmparatorluğu üç kıtada hâkim olmuş, birçok milleti, toplumu ve devleti bir arada huzur içinde tutmayı başarmıştır. Altı asırdan fazla hayatını devam ettiren bu imparatorluk, dünya tarihine ve kültürüne bu lisan ile pek çok şey kazandırmıştır.
Osmanlı Türkçesinin Dönemleri
Osmanlı Türkçesi dönemsel olarak üçe ayrılır:
- Eski Osmanlı Türkçesi: 1300’lü yıllardan 1500’lü yılların ortasına kadar
- Klasik Osmanlı Türkçesi: 1500’lü yılların ortasından Tanzimat’a (1839) kadar
- Yeni Osmanlı Türkçesi: Tanzimat’tan 1908 yılına kadar
Türkler, İslamiyet’e girdikten sonra Kur’an’da bulunan harflere, Türkçedeki sesleri karşılayacak ve Farsçada bulunan yeni harfler eklemişlerdir. Böylece Kur’an harflerini esas alan yeni bir alfabe meydana getirmişlerdir.
Bu alfabe diğer Müslüman Türkler tarafından da kabul edilerek yaygın hâle gelmiştir. Bu yazı önce Karahanlı Devleti, Büyük Selçuklu Devleti ve Anadolu Selçukluları döneminde kullanılmış, Osmanlılar zamanında ise devlet dili hâline gelmiştir.
Osmanlı Türkçesi Demek
Esasen Türkçe demektir. Fransızca, İngilizce, Rusça gibi ayrı bir dil değildir, olamaz da. Bu konuda Prof. Dr. İlber Ortaylı, “Osmanlıca yabancı bir dil olarak anlaşılamaz, Arap harfleriyle yazılmış bir Türkçedir. Her lisanda zamanla bazı değişimler olabilir ancak bu durum ayrı bir dilden konuşmayı iktiza etmez. Sonuçta ninelerimizin, dedelerimizin mektuplaşma dilidir.” der. Bu konuda Kamus-i Türki yazarı Şemsettin Sami’nin de bu lisanın Türkçe olduğunu güçlü bir şekilde vurguladığı unutulmamalıdır.
Osmanlı Türkçesinin içinde Arapça ve Farsça unsurlar barındırması onu başka bir dil yapmaz. Attila İlhan, Orta Çağ’da Hristiyan kültürünün Yunanca ve Latince ile, İslam kültürünün ise Arapça ve Farsça ile geliştiğini belirterek şöyle devam etmiştir:
“Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsça ibarelerin olması onu ne Arapça ne de Farsça yapmıştır. Bunu ben bizzat tecrübe ederek gördüm. Bu dil hiçbir zaman bu dillerin esareti altına girmedi. Batı dillerine baktığımızda bu daha açık bir şekilde kendisini gösteriyor. Misal Fransızca diye bir dil yoktur. Şimdi konuşulan ve yazılanlar Latincenin erozyona uğramış şeklidir. Eğer Fransızlar… Fransızcadan Latince kelimeleri çıkarmaya uğraşsalar geriye sadece 123 kelime kalır.”
Zengin Bir Söz Varlığı
Osmanlı Türkçesi Türkçe, Arapça ve Farsça kelimelerden meydana gelen oldukça zengin bir dildir. Unutmayalım ki bu dil bir imparatorluk dilidir. İngilizler dillerinde çok fazla kelime bulunmasıyla övünürler; peki biz neden övünmeyelim? Osmanlı Türkçesi de övünülmesi gereken bir dildir.
Günümüzde gündelik konuşmada kullandığımız kelime sayısı oldukça azalmıştır. Oysa Osmanlı Türkçesinin söz varlığı çok daha genişti. Kelime dağarcığımız daraldıkça Fuzûlî’yi, Bâkî’yi, Kâtip Çelebi’yi anlamakta zorlanmamız kaçınılmazdır.
Osmanlı medeniyetinin eserlerini okuyup anlamak ve zevkine varabilmek için bu dili bilmek ve öğrenmek gerekiyor. Bugün maalesef Osmanlıca dediğimiz zaman akla kabir taşları geliyor. Osmanlı Türkçesi bundan ibaret değildir.
Mezar taşlarına baktığımızda evet şiir, fıkra, ölüm ve doğum tarihleri vardır; sanat vardır, yazı güzelliği vardır. Ama Osmanlıca bunlardan çok daha fazlasıdır.
Osmanlıca Kur’an harflerinden oluştuğu ve özellikle Arapça ile Farsçadan etkilendiği için içine İslam kültürüne ait Arapça ve Farsça kelimeler ve terkipler girmiştir. Ancak bu kelime ve terkipler zamanla Türkçeleşmiş ya da yeni anlamlar kazanmıştır.
Osmanlıca Bilmek Ne Kazandırır?
Osmanlıca bilmek demek dedesinden kalmış bir kitabı okumaktır, bir tapu senedini okuyabilmektir; bir Osmanlı parasını, bir çeşme kitabesini, tarihî bir mezar taşını, camilerdeki kitabeleri, arşiv belgelerini, İslami hat ile yazılmış levhaları, hatta altından geçtiği üniversite giriş kapısında yazılı olan metinleri okuyabilmek demektir. Osmanlıca demek kültürümüz, medeniyetimiz, sanatımız ve tarihimiz demektir.
Ecdadımızın kullandığı dili ve geçmişimizi bilmeden geleceğimizi nasıl inşa edeceğiz? Arşiv kaynaklarımız dünyanın en zengin kaynakları arasındadır. Öğrenmeyi, yaymayı ve kaynaklarımızı araştırmayı bir görev olarak görmek gerekir.
Bu lisan hiç de anlatıldığı kadar zor değildir. Bu hakikate gerek sosyal medyadan gerek kurslardan öğrenen binlerce şahit vardır. Osmanlıca öğrenmek kolay mı? yazımızda bu konuyu ayrıca ele aldık.
Osmanlıca mı? Osmanlı Türkçesi mi?
Halk arasında meşhur olan ve akla ilk gelen isim “Osmanlıca”dır. Fakat Osmanlıca dediğimiz zaman akıllara sanki İngilizce, Fransızca gibi farklı bir dil geliyor. Hâlbuki Osmanlıca dediğimiz şey Türkçedir. Bu yüzden “Osmanlı Türkçesi” demek daha uygun bir tabirdir.
Bu iki ismin tarihçesini, hangi yazar ve sözlüklerin hangisini kullandığını Osmanlıca mı, Osmanlı Türkçesi mi? yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.
Konuya halkın nasıl baktığını görmek için küçük bir sokak röportajı:
Osmanlıca Öğrenmeye Nereden Başlamalı?
Osmanlıcayı sıfırdan öğrenmek isteyenler için sitemizdeki bölümler sırasıyla şöyledir:
- 1. Kur Dersleri: Harfler ve temel okuma ile başlayın.
- 1. Kur Testleri: Öğrendiklerinizi testlerle pekiştirin.
- Okuma Metinleri: Kolaydan zora metinlerle okuma alıştırması yapın.
- Rika Hat Dersleri: El yazısı belgeleri okumak için rika hattına geçin.
- Osmanlıca İsimler: Kendi isminizin Osmanlıca yazılışını görün.
- Osmanlıca Araçlar: Çeviri, tarih hesaplama ve diğer yardımcı araçlar.
Ayrıca Osmanlıca Eğitim Nedir? Kaç Derstir?, Osmanlıca Sözlük ve Lügat Nedir? ve Kitabeler Nedir? yazılarımız da yolunuzu aydınlatacaktır.

