İslam hat sanatı ve yazı çeşitleri

İslâm’da hat sanatı, Arap harfleri çevresinde oluşmuş güzel yazı sanatıdır. Hat, Arapça çizgi demektir. Hat sanatı Arap harflerinin 6. yüzyıl ila 10. yüzyıl arasında geçirdiği bir gelişme dönemiyle ortaya çıkmıştır. Devamı hattı daha güzel şekillerde, değişik kurallar çerçevesinde yerine ve zamanına göre geliştirmek olmuştur.

Hat sanatının doğduğu dönemde ortaya çıkan altı tür yazı vardır: Kûfî,Sülüs,  Nesih, Rika, Reyhânî,  ve Tevkî. Bunlara Aklam-ı Sitte denir.

1. KUFİ YAZI
Bütün harfler köşelidir. İslam hat sanatının en eski bilinen yazı türü olan kûfi, ismini Kufe’den almıştır. İslamiyetin ilk yüzyıllarında “Himyerî” yazısının değişmesiyle oluşan; dik, sert, köşeli bir yazı türüdür.

2.SÜLÜS YAZI TİPİ:
Başka bir karakteri, çanaklı harflerinin de biraz kısa ve derin olmasıdır. kalınca bir yazı türüne verilen ad olarak tanımlanır. Bu yazı genel olarak Reyhânî’ye göre yumuşak bir görünüme sahiptir.  Camilerde, Kervansaray ve Medrese kitabelerinde celi sülüs tarzı yaygındır. Ortaçağ’da camilerde iç mimari’de süsleme olarak çok kullanılmıştır. Günümüzde evlerde, işyerlerinde ve camilerin duvarlarını süsleyen ve küçük ve büyük levhalarda, kitabelerde ve birçok mezar taşlarında görülür.

3. NESİH YAZI TİPİ:

Osmanlılar tarafından yazmalarda kullanılan, yumuşak, köşeleri yuvarlaklaşmış, işlek bir yazı türü ve Arap harflerinin, basımda ve yazma kitaplarda en çok kullanılan çeşidi olarak tanımlanır. Osmanlı İmparatorluğu’nda da özellikle kitap kopyalamak için kullanılmıştır. Sülüs’ün küçüğü olan bu yazının sözlük anlamı “ortadan kaldırmak, iptal etmek demektir”. Kitapların yazılmasında diğer yazılardan daha fazla kullanıldığı yani diğer yazıların hükmünü ortadan kaldırdığı için bu adla anıldığı kabul edilmektedir. Bugün de sülüs ile birlikte bütün İslam ülkelerinde kullanılmaktadır. Kuran-Kerim Mushafları da genelde bu yazıyla yazılırlar.

4.RİK’A YAZI TİPİ:

Sözlükte “küçük sayfa ve mektu” anlamına gelen rik’a, nesih’in dendansız, yuvarlak ve kıvrak bir türüne verilen ad ve Arap harflerinin en çok kullanılan el yazısı biçimidir.

5.REYHANİ YAZI TİPİ:
Bu yazıda Nesih yazının yatay kısımları daha yatkın ve uzundur. Yapışı bakımından daha serttir.XVI. yüzyıldan sonra hemen hemen kullanılmaz olmuş, yerini Nesih’e bırakmıştır. , bilhassa Kur’an-ı Kerim’in yazılmasında kullanılmışken bu tarihten sonra herhalde fazla yer kaplamasından olacak ki bütün İslam ülkelerinde terk edilmiştir.

6- TEVKİ YAZI TİPİ:

Sülüs’ün kurallarına bağlı olup onun biraz küçük boyda olanıdır. En belirgin özelliği birleşmeyen harflerinde birbirine bağlanabilmesidir. Eskiden halife ve vezirlerin mektubu bu yazı ile yazılırdı. Tevkî, padişahların buyruklarının üzerine yazılan, çekilen nişanın da adıdır. Bu yazı genellikle vakıf işlerinde kullanılmıştır

 

Hat Sanatında temelde bu hatlar kullanılmakla beraber  zamanla bu hatlardan yeni hatlar da ortaya çıkmıştır bunlara örnek olarak.

 

1- TALİK YAZI TİPİ:

Arap alfabesinde geliştirilen, sülüsün sağdan sola doğru yatık olarak yazılan yazı türlerinden biridir. Tüm harfleri yuvarlağımsı olan bu yazı biçimi, iran’da geliştirilmiş, bir santim veya daha fazla genişlikte kalemle yazılmış olanına da celi ta’lik adı verilir.

2.MUHAKKAK YAZI TİPİ:
“Muntazam ve muhkem” anlamına gelen bu yazının harfleri sülüse nispetle daha büyüktür. Yani dikey alanlarla “sin, fe, kaf ve nun” gibi çanaklı tabir edilen harflerin sola uzanan tarafları daha uzundur. Dönüş noktaları köşelicedir ve sülüsteki gibi derin değildir. sülüs yazının yatkın ve yatay bölümleri daha uzun olan türüne verilen ad. Önceleri sadece çok az levhalarda ve bazı besmelelerde ve Muhammed bin Abdullah isminin yazımında kullanılmış, fakat 16. yüzyıldan sonra pek kullanılmamıştır.

3- DİVANİ YAZI TİPİ:

İran’da resmi yazışmalarda kullanılan ta’lik hattı 15. yüzyılda Osmanlılara Akkuyunlular yoluyla gelmiş ve kısa zamanda büyük değişikliğe uğrayarak Dîvân-ı Hümâyun’daki resmi yazışmalar için kullanılmaya başlanmıştır. Bu sebeple divanî adını almıştır. Celî divanî devletin üst seviyedeki yazışmalarında kullanılmıştır. Bu iki yazıda Türklerin icadıdır.

4- MÜSENNA YAZI TİPİ:

Levha ve kitabelerde kullanılan bu yazı, Sülüs ile Celi’nin karşılıklı olarak çift yazılan şeklidir.

5- SİYAKAT YAZI TİPİ:

Küfi’ye benzeyen bu yazı siyakat yazısı, arşiv belgelerinde kullanılan yazı çeşitleri içerisinde anlaşılması ve okunması en zor bir yazı stilini oluşturmaktadır. Okunmasında ciddi bir ihtisasa gerek duyulan siyakat yazısı, adından da anlaşılacağı üzere; yazılışı kelimelerin ve makamın icabına tâbi, yazanın kalemi kullanışdaki insiyatifine kalmış ve siyak ve sibak karinesiyle okunabilecek bir yazı türüdür. Siyakat kelimesini lûgatlar eskiden hesaplarda kullanılan bir nevi yazı, harflerle yazılan hesaba mahsus hat, hazine hesapları ile vesikalarında, hazine ve muhasebe senetlerinde kullanılan yazı şekli, dîvân rakamı şeklinde izah etmektedirler.

 

 

 

One thought on “İslam hat sanatı ve yazı çeşitleri

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir